Anne-Bebek Bağlanması ve İlk Duygular
Bebekle annenin bağı doğumdan hemen sonra kurulur. Anne ilk anlarda şok yaşayabilir ve bebeği kabullenmekte kısa bir tereddüt geçirebilir. Bu şokun ardından üzüntü dönemi de yaşanabilir. Bağlanmayı destekleyen en önemli adım emzirmeyi denemektir. Sonradan emzirmenin mümkün olabileceğini öğrenmek, ilk anlarda fırsat kaçmış hissi yaratabilir. Bu süreçte emzirme hemşiresi, anne veya eş gibi yakınların desteği kıymetlidir.
Doğum Sonrası İlk Saatler ve Yakın İzlem
Zorlu doğum sürecinin ardından ten temasının sağlanması çok değerlidir. Bebeğinizin en temel ihtiyaçları için size duyduğu gereksinim, “her şeyiyle kusursuz bebek” beklentisini yumuşatmanıza yardımcı olabilir; kendinize uyum için zaman tanıyın. Bebek uyanık ve memeyi arıyorsa, yarık varlığına rağmen meme arama refleksi doğaldır; bu olumlu başlangıç ilk şoku hafifletir. Dudak damak yarığı dışında ek bir sağlık sorunu yoksa, bebek genel olarak sağlıklı kabul edilir. Erken ayrılık (kuvöz, farklı servis) bağlanmayı güçleştirebilir; mümkün olan en kısa sürede yeniden buluşturulması idealdir.
Tanı, Ön Hazırlık ve İlk Değerlendirme
USG ile konulan erken tanı, ebeveynler ve ekip için doğum ve doğum sonrası hazırlığı kolaylaştırır. Doğumdan sonra en az bir pediatri uzmanının değerlendirmesi önemlidir. Bizim için ilk iki öncelik beslenme ve solunum güvenliğidir. Hava yolu sorunu yoksa, ilk adım diğer tüm bebeklerde olduğu gibi memeden emzirmeyi denemektir. Ancak çift taraflı yarıklarda meme başını kavrama ve negatif basınç oluşturma güç olabilir.
Emzirme ve Beslenmede Temel Öneriler
Zorlukları azaltmak için bebeği dike yakın pozisyonda tutmak, sık molalar vermek ve sık gaz çıkarmak önerilir. Palatal obturatör (yapay damak) izole dudak yarıklarında gerekmeyebilir; yumuşak ve sert damak tutulduğunda beslenmeyi kolaylaştırabilir. Bu aygıtın gerekliliği her merkezde farklıdır ve karar cerrah–ortodontist–aile üçlüsüyle verilir.
Beslenme Plağı (Yapay Damak) ve Uyum
Bazı diş hekimliği fakültelerinde üst çene ölçüsü alınarak beslenme plağı hazırlanır. İlk dönemde aygıt gevşek olabilir; kısa süreli yapıştırıcı gerekebilir. Bası noktaları aşındırma ile rahatlatılır. Temizlik su ve pamuklu çubukla yapılabilir. Erken dönemde memede pratik fırsatı bulan bebek, kolostrumdan yararlanır; memeler şişmeden önce pompa ile sütü desteklemek faydalıdır.
Pratik Beslenme Yöntemleri
Emzirme için sakin bir ortam seçin; emzirme yastığı rahatlık sağlar. Süt akış refleksini ılık kompres, sıcak içecek, masaj veya pompa ile uyarabilirsiniz. Zorlanan bebeklerde önce sağılmış anne sütü verilebilir. Yarık tarafı yukarıda tutmak nefesi rahatlatır; yarık bölgesini meme dokusu ile desteklemek faydalıdır. Bebeğin yanaklarını memeye yaklaştırmak ve baş–çene desteğiyle geniş kavrama sağlamak emmeye yardımcı olur.
Alternatif Beslenme Araçları
Yumuşak başlı biberonlar, bebek bardağı veya parmak–şırınga yöntemi tercih edilebilir. Şırınganın ucuna takılan kısa ve yumuşak hortumla süt, parmak emme sırasında verilebilir. Medela Haberman veya Pigeon tipi biberonlar, akışın kontrolünü kolaylaştırır ve hava yutmayı azaltabilir. Nazogastrik tüp ise yalnızca tıbbi gereklilik varsa, pediatrist gözetiminde ve geçici olarak kullanılmalıdır.
Pompa Kullanımı ve Süt Yönetimi
Bebek emse de emmese de memeyi pompa ile düzenli uyarın; özellikle emme gücü zayıf bebeklerde süt hormonunun devamlı uyarılması üretimi korur. Elektrikli pompa idealdir. Emzirme mümkün olmadığında sağılmış anne sütü biberonla verilmelidir. Dudak ve damak yarığı olan bebeklerde de anne sütü; orta kulak ve burun mukozası için koruyucu antikorlar sayesinde ayrıca kıymetlidir.
Teknik ve Pozisyon İpuçları
Tek taraflı yarıkta meme başıyla yarığı kısmen kapatmak emzirmeyi kolaylaştırabilir. Emzirme denemeleri 1–2 gün ısrarla sürdürülmeli; emzirme hemşiresinden destek alınmalıdır. Emzirme başarısız olursa suçluluk hissinden kaçının; yarığın tipi/genişliği, memenin durumu ve motivasyon birlikte rol oynar. Beslenmede karar verdikten sonra tutarlılık, bebeğin de ritim kazanmasına yardımcı olur.
Merkezler Arası Yönlendirme ve İlk Konsültasyonlar
Doğumun hemen ardından “acil” yapay damak veya cerrahi girişim gerekmeyebilir; bu kararı cerrah verir. İlk 24–72 saatte cerrahın muayenesi ve gerekirse pediatri, kardiyoloji gibi branşlardan görüş istenmesi uygundur. İlk 2–3 haftada ortodontist değerlendirmesi planlanır; beslenme ve gerekirse şekillendirme aygıtına bu ekip karar verir.
Emzirme Olasılığı ve Alternatifler
Yalnız dudak yarığında ve dar/inkomplet vakalarda memeden emme daha olasıdır; damak veya kombine yarıklarda güç olabilir. Emzirme her zaman denenmeli; olmazsa sağılmış anne sütü biberonla verilmelidir. Özel biberon kullanımı için eğitim alınmalı ve hijyen kuralları öğrenilmelidir.
Şekillendirme Aygıtı (Nasoalveolar Molding)
“Burun–damak şekillendirme” aygıtı, bazı ileri yarıklarda dudak onarımına kadar yarık genişliğini ve seviye farkını azaltmayı, burun kıkırdaklarını yumuşakken şekillendirmeyi amaçlar. Süreç, cerrah ve ortodontist tarafından birlikte planlanır.
Eşlik Eden Anomaliler ve İzlem
Eşlik eden doğumsal anomaliler açısından ilk günlerde sistematik muayene yapılır. Eller, ayaklar ve organlar değerlendirilir; damak yarıklı bebeklerde kalp–büyük damar anomalileri yönünden pediatrik kardiyoloji konsültasyonu istenebilir. Kilo ve büyüme 4–6 haftada bir izlenmelidir; iyi beslenen bebek ameliyat sonrası dönemi daha rahat atlatır.
Ek Gıdaya Geçiş ve Günlük Akış
Ek gıdaya geçiş, genellikle 4–6 ay civarında diğer bebeklerle benzerdir; süreç biraz daha uzun ve zahmetli olabilir. Katı gıdalarda burundan kaçış, öksürme ve reddetme görülebilir; oturur pozisyon, küçük porsiyon ve sabır esastır. Reflü ve kolik yönetimi için beslenme hızı ve aralıkları ayarlanmalıdır.
Ameliyat Sonrası Beslenme Yaklaşımları
Merkezler arasında farklı protokoller vardır. Kimi cerrah ilk 4 hafta “emmesiz” yöntem önerebilir; bu durumda ameliyat öncesi alıştırma yapmak mantıklıdır. Sıklıkla 2–4 hafta sıvı/yumuşak diyet önerilir. Bazı merkezler memeden emzirmeye izin verir; bu, ağrı kesici gereksinimini azaltabilir ve bağlanmayı güçlendirir. Bardakla (şekil verilebilir yumuşak bardak), yumuşak kaşık–biberon veya kontrollü akışlı biberonlar alternatif olabilir.
Son Notlar ve Güvence
Dudak damak yarıklı bir bebeğin beslenmesi, doğru teknik ve araçlar kullanıldığında diğer bebekler kadar tatmin edici olabilir. Her bebek farklıdır; doğumdan sonraki ilk günlerde plastik cerrahınız en uygun beslenme planını önerecektir. Sabırlı olun, küçük ilerlemeleri kutlayın ve tutarlı kalın; süreç içinde siz ve bebeğiniz hızla ustalaşacaksınız.
Tedavi süreci, ameliyat sonrası bakım ve diğer tüm detaylar için sorularınızı burada bulabilirsiniz.
Dudak onarımı ameliyatı yaklaşık 1.5-2 saat, damak onarımı 2-3 saat sürer. Çift taraflı yarıklarda veya kompleks vakalarda süre uzayabilir. Ameliyat genel anestezi altında yapılır ve bebeğiniz ameliyat sırasında hiçbir şey hissetmez.
Dudak ameliyatı sonrası genellikle 1 gece, damak ameliyatı sonrası 1-2 gece hastanede kalınır. Bu sürede bebeğinizin beslenmesi, ağrı kontrolü ve genel durumu yakından izlenir. Sorunsuz iyileşme durumunda taburcu olursunuz.
Dudak ve damak yarığı ameliyatının sonrasında gözle görülür bir yara izi oluşacaktır. Özellikle ameliyatın hemen ardından yara izinde renk değişimleri ve şişkinlik görülebilir. Fakat çocukken yapılan ameliyatlarda büyüdükçe yara izi daha az belirgin hale gelebilir. Ayrıca çeşitli yara izi tedavileri ile de yara izinin görünürlüğü azaltılabilir.
Dudak damak yarıklarının kendi kendilerini onarmaları mümkün değildir. Dokuların birleştirilmesi için mutlaka ameliyat gereklidir.
Dudak ve damak yarıkları bazı bireylerde konuşma bozukluklarına sebep olabilir. Ameliyat öncesinde konuşma bozukluğu yaşamayan kişilerde de ameliyat sonrası konuşma bozukluğu görülebilir. Dudak ve damak yarığı ameliyatı olmuş yaklaşık beş kişiden birinde konuşma problemleri görülmektedir. Fakat konuşma terapileri sayesinde bu sorunun önüne geçilebilir.
Tam yarıklar genellikle anne karnında doktor tarafından belirlenebilir. Fakat tam olmayan yarıklar emme refleksinde bozuklukla anlaşılabilir.
Dudak ve damak yarıkları kendiliğinden iyileşemez. Cerrahi bir girişim gereklidir.
Dudak yarığı doğuştan kaynaklanan bir problemdir. Doğuştan kaynaklanan rahatsızlıkların tedavi edilmesi gerekebilir. Dudak yıllıklarının oluşmasında bebeklerin problem yaşayabildiği pek çok alan vardır. Bebekler anne sütü emmekte zorluk çekebilirler. Bebeklerinin günlük yaşamlarında zorluk çekmemelerini isteyen ebeveynler gerekli tedavi yöntemlerinin uygulanmasını ister.
Yapılan her ameliyatın belirli risk faktörleri vardır. Risk faktörleri göz önünde bulundurularak tedavi yöntemlerini tercih etmek gerekir. Ameliyat bilgili hekimler tarafından gerçekleştirilirse olumlu sonuç verir. Doğru yöntemlerin kullanılmasıyla ameliyat başarılı geçer. Ameliyattan sonraki dönemde de hastanın doğru bir biçimde takibinin gerçekleştirilmesi gerekir. Yarık dudak ameliyatı esnasında fazla kanama, enfeksiyon gibi riskler vardır. Ameliyat ortamının steril olması enfeksiyon riskini azaltır.
Yapılan operasyonlarda kesi atılır. Atılan kesiklerden sonra dikiş işlemleri yapılır. Gelişen teknoloji ile birlikte dikiş atma hususlarında da iz miktarında azalmalar görmek mümkündür. Fakat izler tamamıyla kaybolmaz. Yarık dudak ameliyatı, yüz bölgesine uygulanır. Yüzün deri yapısı hassastır. Hassas cilt yapılarında ameliyat izleri görülebilir. Yarık dudağın onarılmasında çeşitli işlemler gerçekleştirildiği için hafif derece de olsa iz kalır. İz giderici kremlerin kullanılmasıyla izin görünürlüğünü azaltmak mümkün olur.
Damak yarığı hamileliğin 13. haftasında ultrasonografi aracılıyla anlaşılabilir. Fakat her yarık anne karnında belirlenemez.
Çok değerli anneler, babalar, aileler…
Üzerinde uzun süredir çalıştığım, benzerleri ülkemizde ve diğer ülkelerde de mevcut olan, aile rehberinin bu kısa şeklini, gerek yurtiçi gerek yurtdışı yirmi yılı bulan deneyimim ile harmanlayarak, sizlere önünüzdeki uzun yolda bir nebze olsun arkadaşlık eder, soru veya sorunlarınıza yanıt olur umudu ile hazırladım. Uğraş ve ilgi alanımda bana büyük motivasyon kaynağı olan siz ailelere ve onların çok değerli dudak-damak yarıklı bebeklerine/çocuklarına yardımcı olması dileği ile…
Prof. Dr. Hakan Ağır
